Güzelim bir Türkçe sözcük, Türklerin kullandıkları anlamıyla, sözlüklerde yok “yırtlaz" sözcüğü. Bunu, eski bakanlardan emekli büyükelçi Osman Olcay, araştırıp bularak yaşama geçirdi.
“Yırtlaz" sözcüğünü, Şemsettin Sami'nin (1850- 1904), Kamus-ı Türkî’sinde (Türkçe Sözlük) 1908 baskısında, görüyoruz ilk. Şemsettin Sami, sözlüğünü hazırlarken Ahmet Cevdet’ten de (Ahmet Cevdet Oran: 1862-1935) yararlanmış. “Yırtlaz"ın karşılığı şöyle: “Perde-i ân (mamus perdesi) yırtık, arsız, küstah ve edepsiz. ” (s.1467)
Yazık ki, 1950’den sonra çıkan Türkçe Sözlüklerde, özellikle TDK sözlüklerinde “yırtlaz" sözcüğü geçmiyor.
1930'da yayımlanan, Yeni Türk Lügati"nde, sözlüğü hazırlayanlar. Şemsettin Sami'den de esinlenmişler. 1930'lar Arap harflerinden Latin harflerine geçişin izlerini de taşıyor. Hazırlayanlar, “Yeni Türk lügatini çok büyük bir ihtiyaç doğurmuştur" deyip şöyle sürdürüyorlar:
“...Büyük rehberimiz Gazi Mustafa Kemal Hazretleri'nin meydana getirmiş olduğu harf inkılabını arzu edilen medeni ve ilmi tekâmül (gelişme) gayesine yaklaştırmak üzere... ”
Sözlüğün kaynaklarının da, yine Şemsettin Sami Bey’in Kamus-ı Fransevi’sinden (Fransızca Sözlük) yararlanılarak hazırlandığını belirtiyorlar. Bu sözlüğün 1244. sayfasında şöyle deniyor:
Yırtlaz: Hicap perdesi yırtık, arsız, küstah, edepsiz, pervasız...
Sözcüğe bir de Şevket Rado'nun (1913-1988) hazırladığı sözlükle yine aynı tanımlar var. Şevket Rado, uzun yıllar “Hayat" dergisinin başında bulundu.
“Hayat” dergisinin yayımladığı “Hayat Büyük Türk Sözlüğü"nde “ Yırtlaz " sözcüğü karşılığı: Arsız, küstah, edepsiz ve pervasız...
Sözlükte. Şevket Rado'nun bir de önsözü var, şöyle diyor özetle:
... ‘Büyük Türk Sözlüğü' adını verdiğimiz bu eser, bilhassa yeni nesillerin şiddetle duymakta oldukları bir ihtiyacı karşılayacak ve onlara Türk şiir ve edebiyatında yüzyıllar boyunca yaşamış, güzellikler vücuda getirmiş, fakat bugün az kullanılır veya hiç kullanılmaz hale gelmiş olmakla beraber, Türk damgasını taşıyan pek çok kelime ve tabirin manalarını kendi kendine bulmak imkânını da verecektir. Bunun için Latin harflerine geçmeden önce, bilhassa Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarında, Arap harfleriyle basılmış birkaç sözlüğü taramamız zaruri olmuştur. Bizim sözlük bakımından en zengin devrimiz Ahmet Vefik Paşa (1823- 7891)- Şemsettin Sami, Muallim Naci (1850-1893). Mehmet Selâhi (?) gibi kuvvetli dilci ve edebiyatçılarımızın bir araya geldiği 19. asrın son yıllarına rastlamaktadır. Bunların arasında, Şemsettin Sami, Kamus-ı Türkî'si ile Osmanlı-Türk devrinin son yıllarında, dilde yaşayan kelimeleri en geniş ölçüde bir araya toplamış olanıdır. Biz onun ölümünden itibaren elli yıldan fazla zaman geçmiş olduğu için telif hakkı bakımından artık Türk halkının malı haline gelmiş olan eserindeki kelimeleri esas olarak aldık...
1908’de basılmış olan Türkçeden İngilizceye. İngilizceden Türkçeye Redhause Sözlüğü'nde, 1908 baskısında “yırtlaz” sözcüğü var. Karşılığında “shameless " (utanmaz) denmiş James William Redhause (1811-1892) Osmanlı Türkçesi üzerine çalışmalarıyla tanındı. Redhause’un son baskılarında da “yırtlaz” geçmekte. “Adam" Yayıncılık'ın yayımladığı A. Vahid Moran'ın “Büyük Türkçe-İngilizce Sözlük"ünde de “yırtlaz” geçiyor. Yine aynı anlamlarda. Ali Püsküllüoğlu’nun “Arkadaş Türkçe Sözlük”ünde, “yırtlaz” var, ancak “yırtlak " sözcüğüne gönderme yaparak şöyle diyor: 1. Göz kuyruğu yırtılmış gibi açık duran ya da gözkapağı dışa dönük (göz), 2. Gözü böyle olan (kimse). Ali Püsküllüoğlu, burada halk ağzından derlemelerden yararlanmış. Tahsin Saraç'ın Fransızca-Türkçe Sözlük’ünde “yırtlaz” yok.
Dil Demeği Başkanı Prof. Şerafettin Turan, Dil Derneği'nin hazırlamakta olduğu Türkçe Sözlükte, “yırtlaz"ın yer alacağını bildirdi. Ancak, parasal sıkıntı içinde bulunan Dil Derneği, sözlüğün çıkması için dilseverlerin el ele vermeleri gerektiğini de açıkladı. Dil Demeği, bu konudaki açıklamasında özetle şöyle dedi:
Şimdiden 2.5 milyon lirayı, derneğimizin 3051 11 sayılı posta çeki ya da Türkiye İş Bankası Mithatpaşa Şubesi’ndeki (4228) 249006 sayılı hesaplara, ‘sözlük için’ olduğunu belirterek yatırmanızı diliyoruz. (Yurtdışından katkıda bulunmak isteyenler de T. İş Bankası Ankara Bahçelievler Şubesi’ndeki (4204) 7322 sayılı mark ya da (4204) 3900 sayılı dolar hesaplarına 2.5 milyon lira karşılığı döviz yatırabilirler.) Sözlük yayımlandığında, bu katkıyı esirgemeyecek üyelerimizle dilseverler, yapıtı maloluş ederiyle edinebileceklerdir.
★ ★★
Avrupalı parlamanter Claudia Roth’un, üç karılı bakanla ilgili sorusu, binlerini çok kızdırdı. Ne diyeceğimi şaşırdım!..