Eski Bosna Hersek Başbakan Yardımcısı Muhammed Çengiç'le konuşuyoruz. Sorularımı yanıtlıyor.
-Bir şey söylediniz: “Türkiye 'den giden yardımlarla ilgili yakınmalar var" dediniz. Bu yakınmalar nedir?
-Bosna'dan gelenlerden aldığım bilgilerdir bunlar; belki de esas, onların bilgileri yoktu, belki de Bosna'ya ulaşamıyor buradan giden yardımlar.
-Sırplar, sürekli mesafe alıyorlar Bihaç'ın durumu ile ilgili. Bu konuda neler söyleyeceksiniz?
-Bosna Hersek'te kalan 1 milyon halkın çoğu zaten yaşlı ve çocuk. Onlar, kendilerini Sırp güçlerine karşı savunacak durumda değiller mutlaka. Çünkü, Sırpların sayısı, Hırvatların da keza...
-Yani bütün umutlarını BM'ye bağlamış durumdalar, öyle mi?
-Umutlarımızı Birleşmiş Milletler’e bağlıyoruz. Çünkü, onlar bizim yok olmamıza izin vermemelidirler.
Eski Yugoslavya'nın silah gücünün yüzde 90’ı Sırpların elinde kaldı. Ellerinde bulunan silahlarla en az beş yıl savaşabilirler, hiç yeni silah almasalar bile. Bosna Hersek'te ben biliyorum bizim ürettiğimiz silahların ne kadar olduğunu. Onların hepsini Sırplar aldı. Aslında onlar, silahları Bosna’da tuttular ki, bize karşı savaşsınlar. Örneğin Bihaç her yanından Sırplarla sarılmış bir durumda. Bosna Hersek o bölgede, Hırvatistan’la sınırlanıyor. Fakat Hırvatistan içinde de Sırbistan o bölgeyi tutuyor, Kayna bölgesini. O bölgelerde 200 bin Müslüman yaşıyor. Onların, yani Bihaç bölgesinde yaşayan Müslümanların, hiçbir biçimde Bosna Hersek’in diğer bölgelerinde yaşayan Müslümanlarla bağlantısı yok, tamamen kesilmiş.
-Bosnalılardan söz ederken “Müslümanlar" diye söz ediyorsunuz. Bu “Müslüman" sözcüğünden anladığınız, bu Refah Partisi'nin anladığı “şeriatçı" anlamına mı yoksa, oradakilerin inançları anlamına mı kullanıyorsunuz sözcüğü? Bosna'da, “İslam esası üzerine" devlet kurma düşüncesi var mı?
-SDA Partisi'nin kurucularından biriyim ben de. SDA (Sosyal Demokrat Hareket) Partisi'ni kurduğumuzda, Bosna’da yaşayan Boşnakların tüm haklarını koruyacağımızı düşünüyorduk. planlıyorduk. Mayıs 1990'da kurulan partinin başkanlığına Sayın A. Izzetbegoviç, başkan yardımcılığına Adil Zülfikar, Parti Genel Sekreteri olarak ben atanmıştım. Bu sırada, Bosna'daki Sırplar da Sırp Demokrat Partisi'ni kurdular, başına da başkan olarak Radovan Karaziç'i getirdiler. Bizim kurduğumuz SDA, ne milli, ne dini parti olarak değil, sadece demokrat bi parti idi. Dini politikaya karıştırmamayı kararlaştırmıştık. Bosna Hersek, Bosna devletinin selameti ve yaşaması, Yugoslavya'nın bozulmaması, şayet dağılırsa, bağımsız devlet olarak kalması yolunda çalışacaktı. Bosna’da din epeyce yüksek düzeyde bulunuyordu. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Tito, Boşnaklara “Müslüman" adını verdi. Aslında onlar hem ulus olarak, hem din olarak “Müslüman" oluyorlardı.(*) Böyle anılan dünyada tek ulustu, geçen yıla dek; çünkü bu değişti şimdi. Hem ulus olarak Müslüman, hem din olarak Müslüman. Örneğin, aralarında Müslüman olan pek dinci de yoktu. Bosna Hersek'te yaşayanlara, Osmanlılar "Boşnak "demişler, 2. Dünya Savaşı'ndan sonra da “Müslüman" adını almışlardı.
- Yani, dince Müslüman olması koşulu yok!
-Değil tabii, onlar ulus olarak “Müslüman", din de “Müslüman" oluyor. Hani, biz Türk+Müslümanız, onlar Müslüman+Müslüman oluyor!
-Anladım!
-Bizim kurduğumuz parti SDA, demokrasi ile ilgili bir partiydi. Partiyi kurduğumuzda dini politikadan uzak tutuyorduk. Şimdi Sırplarla Boşnaklar arasında bir nefret, kin.. Savaş büyüdükçe, herkes bölünmeye başladı. Çünkü Müslüman Müslüman'a yardım eder. Yani, Allah'tan yardım bekledikleri için daha çok dine bağlanıyorlar!
-Sırplar Hıristiyan değil mi?
-Hıristiyan Ortodoks!
-Neden Müslüman-Hıristiyan Ortodoks savaşı olmuyor da, Müslüman-Sırp savaşı oluyor bu? Yani, bu bir din savaşı değil aslında.
-Din savaşı değil, fakat her geçen gün din savaşına doğru yöneliyor. Çünkü, Hıristiyan-Ortodokslar, din savaşı olmasını daha işlerine gelir buluyorlar. Bosna Hıristiyanlarla çevrili. Bunun bir din savaşı olması onların lehine. Çünkü onlar, "Müslüman devleti kurmak istiyorlar" diyecekler. Ki buna da tabii izin vermezler!
-Rejisör Kapusoviç’ın eşi Katolik!
-Sarayevo’nın yüzde 35’i karışık evlilikler yapmışlar.
-Laik anlayışta demek istiyorsunuz?
-Evet, Avrupa, bizden, Müslümanlardan korkuyor gibi gösteriliyor. Aslında Avrupa’nın bizden hiç korkmasına gerek yok. Çünkü, Bosna'da yaşayan Müslümanların çoğu, Yugoslavya’nın diğer bölgelerinde de yaşadı. Savaştan önce, Almanya'da örneğin 100.000 Müslüman bulunuyordu. Hiçbir ülkenin bizimle sorunu yoktu savaştan önce. Belki biraz fazla hoşgörülüyüz, yumuşağız. Başkasının etkisi altında kalıp onların özelliklerini kabul ediyoruz. Halbuki, kendi şeylerimizle baskı yaptırabiliriz. Belki de İslam ülkelerinden birçoğu yardım amacıyla Bosna Hersek'e geldi; yardım yapacak yerde, tam tersi tepki getirdi.
-Ne gibi?
-İslam ülkelerinden gelenler, Batı'ya İslamiyeti, Bosna'dan yaymak istedikleri izlenimini veriyorlar.
-Arap ülkelerinden yardım var mı? Suudi Arabistan 'dan, Suriye’den filan?
-Şu anda bilemiyorum, İzzetbegoviç bilir mutlaka.
-İzzetbegoviç hacca gitti, hacı oldu! Ben konuşmasını beğenmedim o zaman!
-Konuşmayı duymadım. Ne söylediğini bilmiyorum. Eskiden Begoviç'in tüm beyanları, Bosna Hersek’te tüm ulusların, tüm halkların birlikte yaşaması üzerineydi. Fakat çevresindeki kişiler, bunu biraz kullanmaya çalışıyorlar. Düşünüyorlar herhalde, İslam propagandası yaparlarsa Bosna'yı kurtaracaklar, İslam ülkelerinin daha büyük yardımları için.
-Kim onlar?
-Ad vermemeyi yeğlerim. Ama, o anlaşılır, genç kuşakta da bir eğilim var...
(Konuşmalarımız sürüyor.)
(*) Bu, Tito'nun Türklere bir kazığı mıydı? Yugoslavya'daki Türkler “Biz Yugoslav Müslümanıyız" diyorlardı. M.E.